معدن مس قلعه زری

تاریخچه معدنکاری مس در ایران با توجه به اطلاعاتی که در کتاب کاپر (1999) ارائه شده است به هزاره نهم قبل از میلاد برمی‏گردد. به طوریکه تا این تاریخ آثاری از مس در گوشه و کنار ایران به دست آمده است با این وجود اطلاعاتی که در کتاب ما ایرانیان درباره این فلز به چشم می خورد قدمت آن در حدود 4000 الی 6000 سال پیش عنوان شده است.

وجه تسمیه معدن

در ادبیات قدیم ایران اساسا زمانی از کلمه زر استفاده می شده استکه، به آثار طلا در منطقه ای برخورد کنند . به همین جهت اگر کلمه زر به صورت پیشوند و یا پسوند در داخل جمله ای قرار می گرفت نشانه طلا در مکانی خاص بود مانند کوه زرد دامغان، به طوریکه حمدالله مستوفی در این مورد گفته است که در خاک ناحیه کوه زر منطقه دامغان می توان پلاک های طلا پیدا کرد یا مثالهای دیگر چون در تربت حیدریه یا زر شوران، معدن قلعه زری نیز از این امر مستثنی نیست هر چند که این ناحیه دارای مس فراوان است اما از آنجایی که در گذشته آثار طلا در این منطقه یافت شده است به این نام معروف شده است.

تاریخچه

قدمت بهره برداری از معادن مس خراسان جنوبی به زمان‌های بسیار دور و حتی به قرن‌های قبل از اسلام می‌رسد، آثار به دست آمده نشان می‌دهد با ابزاری بسیار ابتدایی از این معدن بهره برداری می‌شده است. به فاصله 30 کیلومتر از این معدن تا کویر، آثار مس و کوره های ذوب دیده می شود که حاصل فعالیت های معدن کاران در زمان های بسیار دور است و سبک کار در معدن امروزی نیز بر حسب آثار به جا مانده از پیشینیان است.

این معدن در ابتدا توسط شرکت خصوصی به نام لوت تاسیس شد. تا اینکه در سال 1351 سهام معدن به شرکت میناکان واگذار شد.که البته این معدن با توجه به سرمایه ای که نیاز داشت از شرکت های خارجی من جمله چند شرکت ژاپنی که معروف ترین آنها میکتیس بود کمک گرفت . کار اصلی شرکت های ژاپنی ایجاد تاسیسات و تهیه ماشین الات بود و در اصل اکثر وسایل معدن توسط ژاپنی ها به این محل آورده شد تا اینکه حدود سه سال قبل از انقلاب با توجه به مشکلاتی که در خصوص رفت و آمد ژاپنی‏ها به این منطقه وجود داشت ، سهام شرکت های ژاپنی به صنایع مس ایران واگذار گردید در حال حاضر نیز سهامداران اصلی معدن صنایع مس ایران با حدود 33% سهم و شرکت میناکان می باشد.

وضعیت نوع  ماده معدنی

کانسار مس رگه‌ای قلعه زری از ذخایر قابل توجه مس در ایران است.

کانی اصلی معدن کالکوپیرت می باشد. بر اساس این کانی کارخانه فرآوری طراحی و ساخته شده است.

ساختار این معدن مربوط به وجود آتشفشانی فعال در ادوار گذشته است.با توجه به محیط گرم و خشک این منطقه شرایط تشکیل کانی سازی، معدن در این منطقه به وجود آمده است.

معدن مس قلعه زری از بزرگترین معادن فلزی زیرزمینی خاورمیانه است. این معدن در کنار روستای قلعه زری و در فاصله ۱۸۰ کیلومتری جنوب غرب بیرجند و حاشیه شمالی کویر لوت قرار دارد، معدنی که در دل کویر آثار مس و کوره های ذوب از صدها سال پیش را در خود جای داده است.

تیپ اصلی سنگ های منطقه بازالت ، آندزیت ، داسیت و ریوداسیت می باشد که گاها ویژگی های توف را نیز پیدا کرده اند که نمونه هایی از این توقف ها نظیر توف داستی و توف آندیزیتی را در منطقه وجود دارد. همچنین تیپ های رسوبی با سن کرتاسه – ژوراسیک نیز در منطقه تشخیص داده شده است.

نحوه استخراج و تولید

نحوه استخراج به دلیل رگه ای بودن معدن از چاههای عمودی استفاده شده است.

طبقات معدن بسته به استخراج معدن از نوع شیرین کش و انباری می باشد. و بین 35 تا 40 متر در نظر گرفته شده است که طول هر طبقه در رگه را امتداد داده و به بلوک های 50 متری تقسیم شده است.

 رگه اصلی معدن دارای طول ۲۰۰۰ متر و ضخامت ۳ تا ۵ متر است. در رحال حاضر کانسنگ در حال بهره‌برداری آن در عمق بالغ بر  ۳۰۰ متری انجام می شود. بطور متوسط میزان استخراج سالیانه کانسار مس از معدن قلعه زری ۱۵۰ هزار تن است. روزانه 400 الی 450 تن تن کانسنگ مس پس از استخراج وارد کارخانه تغلیظ می‌شود که در نهایت ۲۵ تن کنسانتره مس با عیار متوسط 15 درصد از این کارخانه خارج، دپو و برای بازار های مصرف داخلی و یا خارجی ارسال می شود.